Lan can đá khu lăng mộ: quây thế nào cho đúng

Khách gọi đến bàn chuyện xây khu lăng mộ. Nói mộ phần, nói lăng thờ, nói cuốn thư, nói cổng. Đến lúc tôi hỏi “thế lan can nhà bác tính làm kiểu gì” thì đầu dây bên kia im một lúc.

Rồi bảo: “Ớ nhỉ, cái đấy cũng phải làm à anh?”

Tôi nghe câu này nhiều rồi. Lan can đá là hạng mục hay bị bỏ quên nhất. Mà nó lại quyết định khu mộ nhìn có ra tấm ra món hay không. Nên tôi viết cái bài này, kể đúng những gì bọn tôi làm ở xưởng.

Lan can đá là gì, quây vào để làm gì

Lan can đá là hàng rào thấp bằng đá chạy vòng quanh khu lăng mộ. Gồm mấy cột trụ đứng, giữa các trụ là tấm thân lan can nằm ngang, phía trên có tay vịn.

Nhà nào cũng làm, vì ba việc:

Thứ nhất là cắm ranh. Đất nghĩa trang bây giờ chật, nhà nọ sát nhà kia. Có cái lan can là biết rõ đến đâu là phần nhà mình. Sau này con cháu không phải cãi nhau với người ta.

Thứ hai là giữ đất. Khu mộ hay tôn nền cao hơn mặt đất xung quanh. Không có lan can thì mưa vài mùa là đất lở ra, nền sụt, gạch lát bong.

Thứ ba là cho nó kín đáo. Các cụ xưa quan niệm nơi yên nghỉ phải có vòng bao, không để trống hoác ra bốn phía. Đây là tập quán chung, nhà nào cũng theo, không phải tôi bịa ra.

Làm bằng đá gì

Xưởng tôi ở làng đá Ninh Vân, Ninh Bình. Còn đá chính bọn tôi làm là đá xanh Thanh Hoá, lấy từ mỏ bên đó chở về xưởng rồi mới xẻ, mới đục.

Đá xanh nguyên khối đặc, chắc, để ngoài trời mưa nắng lâu năm không mụn. Càng để lâu nó càng lên nước, màu ngả sẫm dần, nhìn cổ. Nhiều bác thích chính cái đó.

Mặt dở thì cũng phải nói: đá xanh nặng. Chở xa tốn tiền hơn, lắp cũng vất hơn. Khu nào đường vào chật, xe không vào được tận nơi thì phải khiêng, mà khiêng đá thì không nhanh được.

Ngoài đá xanh Thanh Hoá, bọn tôi còn nhận làm lan can bằng đá xanh rêu và đá granite.

Đá xanh rêu màu nhạt hơn đá xanh đen, ngả sang xanh rêu như tên gọi. Nhà nào muốn khu mộ nhìn sáng hơn một chút thì hay chọn loại này.

Granite thì cứng, mặt mài lên bóng, nhiều màu để chọn. Nhà nào làm mộ granite rồi thì lan can nên lấy granite cho ăn nhập, chứ ghép granite với đá xanh nhìn cứ lệch.

Bác chưa biết chọn loại nào thì nhắn tôi, tôi nói cho nghe từng loại một.

Mấy kiểu lan can hay gặp

Bên danh mục lan can đá tôi để mấy chục mẫu, các bác kéo xem cho dễ hình dung. Còn gọn lại thì có mấy dòng chính.

Lan can trơn

Thân lan can để phẳng, không chạm gì, chỉ để mấy đường gờ chạy dọc. Cột trụ vuông, đầu trụ bổ mấy nhát.

Kiểu này mộc, nhìn sạch. Hợp với khu mộ diện tích nhỏ, hoặc nhà nào muốn để đơn giản. Tiền cũng nhẹ hơn hẳn, vì phần lớn tiền của lan can nằm ở công chạm.

Lan can chạm hoa văn

Thân lan can đục hoa văn. Hay gặp nhất là hoa sen, hoa cúc dây, chữ thọ, tứ quý.

Chạm nông chạm sâu khác nhau nhiều lắm. Chạm nổi cao thì nhìn rõ từng cánh, đứng xa vẫn thấy, nhưng công gấp mấy lần. Chạm chìm thì nhẹ tiền hơn, nhìn êm, mà để lâu ngoài trời hay đọng rêu trong khe.

Lan can có trụ đầu sen, đầu búp

Cột trụ làm cầu kỳ hơn: đầu trụ đục thành búp sen, búp đa, hoặc quả dành. Thân trụ chạm hoa văn chạy dọc.

Kiểu này làm khu mộ nhìn uy hơn, hợp với khu lăng mộ đá của cả dòng họ, nhiều ngôi mộ trong một khuôn viên. Bác nào đang tính làm cả khu thì xem thêm bên danh mục lăng mộ đá, lan can phải chọn cho ăn nhập với lăng thờ chứ không chọn riêng lẻ được.

Cao bao nhiêu, dày bao nhiêu là vừa

Đây là câu khách hỏi nhiều nhất. Tôi nói luôn cỡ bọn tôi hay làm, các bác khỏi phải đoán.

Lan can cao quá thì khu mộ nhìn như cái chuồng, đứng ngoài không nhìn thấy mộ. Thấp quá thì không ra rào, mưa vẫn tạt đất ra ngoài.

Cỡ bọn tôi hay làm nhất là cao 81cm, tính cả chân đế. Thân lan can dày 10cm, cột trụ 20cm. Ba con số này chạy được với phần lớn khu mộ, nên nhà nào không có yêu cầu riêng thì tôi làm theo cỡ đó.

Khu nào nền tôn cao hơn bình thường, hoặc đất rộng khác thường, thì phải đo rồi tính lại. Cái đó tôi xem ảnh với số đo là biết.

Tính tiền thế nào

Bọn tôi tính theo mét dài. Đo chu vi khu đất được bao nhiêu mét, nhân lên là ra.

Cùng một số mét nhưng tiền vẫn khác nhau, vì còn tùy loại đá và chạm nhiều chạm ít. Lan can trơn với lan can chạm nổi cao cách nhau xa lắm.

Các bác đo chu vi khu đất, chụp mấy cái ảnh hiện trạng gửi tôi. Một hai hôm tôi báo lại con số cụ thể.

Lan can khu mộ khác lan can nhà thờ họ chỗ nào

Hai cái này nhiều bác tưởng giống nhau, thực ra khác.

Lan can khu lăng mộ chạy vòng ngoài, thấp, liền mạch, ít khi có lối lên xuống nhiều chỗ. Chạm cũng chọn lối nhã, không rực rỡ.

Lan can nhà thờ họ thì hay đặt ở thềm, ở bậc lên xuống, ở hành lang. Nó chịu người tựa, người vịn, nên tay vịn phải làm dày dặn hơn. Hoa văn cũng được phép cầu kỳ hơn, vì nhà thờ họ là nơi con cháu tụ họp, làm đẹp không kiêng.

Bác nào đang làm từ đường thì xem cả danh mục nhà thờ đá, lan can ở đó phải khớp với cột hiên và chiếu rồng, chọn lệch là nhìn ra ngay.

Mấy lỗi nhà hay gặp

Tôi kể mấy điều mà nhiều nhà về sau mới tiếc.

Làm lan can trước, làm mộ sau. Nghe vô lý mà có thật. Có nhà xây lan can quây đất xong mới đi chọn mẫu mộ. Đến lúc lắp mới biết mộ to hơn khoảng chừa, đứng chật cứng. Thứ tự đúng là chốt mộ và lăng thờ trước, rồi mới tính lan can theo.

Chừa lối vào quá hẹp. Lan can quây kín mà cửa vào chỉ vừa một người lách. Đến ngày giỗ cả họ ra thắp hương, người đứng tràn cả ra ngoài. Lối vào phải tính cho lúc đông nhất chứ không phải lúc thường.

Trộn đá. Lan can đặt một nơi, mộ đặt một nơi khác, hai bên lấy đá hai mỏ. Mới lắp thì không thấy gì. Vài năm sau đá lên nước, hai màu khác hẳn nhau, nhìn rất chối. Cái này sửa không được, chỉ có đập ra làm lại.

Nền chưa chắc đã lắp. Đá nặng, nền chưa đầm kỹ hoặc chưa đủ ngày thì lắp xong vài mùa mưa là lún, trụ nghiêng, khe hở toác ra.

Đặt lúc nào thì kịp, ở tỉnh nào cũng lắp được không

Nghề này không nhanh được. Đá phải xẻ, phải đục, chạm tay từng tấm. Chạm càng kỹ càng lâu. Rồi còn chờ nắng để chở, còn lắp tại chỗ.

Nên nhà nào tính làm xong trước tháng Chạp thì đừng để sát ngày mới gọi. Cuối năm xưởng nào cũng kín việc, mà trời mưa thì không lắp được, phải nằm chờ.

Còn chuyện xa gần thì các bác yên tâm. Xưởng tôi nhận lắp toàn quốc. Bác ở tỉnh nào cũng được, bọn tôi làm ở xưởng rồi chở vào, cắt cử thợ đi lắp tại chỗ.

Bác cứ nhắn cho tôi vị trí khu đất, tôi nói rõ cách chở với cách lắp ở chỗ bác.

Lắp xong thì giữ thế nào

Đá xanh không phải chăm nhiều. Nhưng có mấy việc nên làm.

Mỗi năm vài lần lấy chổi mềm với nước sạch quét rửa, nhất là các khe chạm hay đọng lá mục. Đừng dùng bàn chải sắt, đừng dùng hóa chất tẩy mạnh, mặt đá bị ăn là hết bóng.

Rêu mọc ở chân lan can thì cạo bằng que tre hoặc bàn chải nhựa. Rêu bám lâu quá thì chân đá ẩm quanh năm, lâu ngày bở.

Cây cối trồng quanh khu mộ nên chọn loại rễ chùm, đừng trồng cây rễ cọc to sát chân lan can. Rễ ăn xuống đội đá lên, vài năm là trụ vẹo.

Nói chuyện trước đã

Các bác cứ chụp mấy tấm ảnh khu đất, đo giúp tôi chu vi, rồi nhắn sang. Tôi xem xong sẽ nói thật nên làm kiểu nào, cần chạm nhiều hay để trơn là đủ.

Có khi câu trả lời của tôi là: “Khu này chưa cần lan can vội, để dành tiền làm cái mộ cho tử tế trước đã.” Tôi cũng nói thẳng như vậy.

Hỏi han không mất gì cả.

Zalo 091 6635 999

Đá Mỹ Nghệ Việt Ánh, làng đá Ninh Vân, Ninh Bình